Gigi Susu Dan Gigi Kekal: Ini Beza & Penjagaannya (LENGKAP)

ByDr. A'tikah U'zied
  • Gigi susu berfungsi sebagai ‘pemandu arah’ untuk gigi kekal tumbuh rapi
  • Enamel gigi susu separuh lebih nipis, menyebabkan karies merebak pantas ke saraf
  • Penjagaan seawal gigi pertama tumbuh seperti berus gigi & guna ubat gigi berfluorida
  • Abai jaga gigi susu boleh rosakkan benih gigi kekal, punca gusi bengkak & gigi senget
  • Buat pemeriksaan pertama seawal 6 bulan untuk pertumbuhan gigi sihat berpanjangan

Melihat anak anda senyum dengan barisan gigi yang bersih adalah impian setiap ibu bapa. Namun, sebagai ibu bapa di Malaysia, anda mungkin kerap mendengar tanggapan seperti:

“Alah, gigi susu nanti tanggal juga, tak payah tampal.” 

“Gigi kekal lambat lagi nak tumbuh, tak perlu risau sangat.”

Tanggapan ini sering membuatkan ramai ibu bapa terlepas pandang tanda-tanda awal kerosakan gigi pada anak. Hakikat klinikal menunjukkan bahawa kerosakan pada gigi susu dan gigi kekal tidak boleh dibiarkan. Gigi susu berfungsi sebagai ‘pemandu arah’ untuk gigi kekal tumbuh dengan teratur. Menjaga struktur gigi anak dari awal merupakan asas kepada kesihatan oral sepanjang hayat mereka.

Kenapa Gigi Susu Penting?

Gigi susu bukan sekadar “gigi sementara”. Ia membantu anak mengunyah, bertutur dengan jelas, dan yang paling penting, mengekalkan ruang dalam rahang untuk gigi kekal tumbuh pada kedudukan yang betul.

Gigi susu turut bertindak sebagai ruang simpanan (space maintainer) semulajadi dan membantu perkembangan tulang rahang serta pertuturan anak. Apabila gigi susu rosak atau dicabut terlalu awal, gigi kekal berisiko tumbuh berlapis atau senget.

Memahami Beza Gigi Susu Dan Gigi Kekal

Pertumbuhan gigi merupakan salah satu fasa perkembangan fizikal yang penting dalam kehidupan seorang manusia. Walau bagaimanapun, ramai yang masih keliru mengenai tempoh pertukaran gigi dan perbezaan antara set gigi susu (gigi primer) dengan set gigi kekal (gigi sekunder). Gigi tumbuh dalam dua fasa utama yang berbeza dari segi jumlah, struktur, dan fungsi:

1. Fasa Pertumbuhan & Bilangan Gigi

  • Gigi Susu (Gigi Primer): Mula tumbuh seawal usia 6 bulan dan lengkap 20 batang (10 atas, 10 bawah) menjelang umur 3 tahun. Gigi ini bersaiz kecil dan berfungsi sebagai “penunjuk jalan” (space maintainer) untuk gigi kekal.

  • Gigi Kekal (Gigi Sekunder): Mula menggantikan gigi susu secara berperingkat sekitar umur 6 tahun apabila akar gigi susu mula menyusut dan luruh secara semula jadi.

2. Perkembangan Set Gigi Kekal Mengikut Umur

  • Fasa Remaja (12 – 13 Tahun): Set gigi kekal asas lengkap 28 batang selepas semua gigi susu tanggal. Fasa ini merangkumi gigi kacip, taring, dan geraham (tanpa gigi bongsu).

  • Fasa Dewasa (17 – 25 Tahun): Set penuh gigi kekal lengkap 32 batang apabila 4 batang gigi bongsu (third molars) mula tumbuh di bahagian paling belakang rahang.

Penjagaan gigi susu sejak awal merupakan asas penting bagi mengelakkan kerosakan gigi berlanjutan ke peringkat gigi kekal. 

Ini kerana, enamel gigi susu hanya mempunyai separuh daripada ketebalan enamel gigi kekal yang membolehkan bakteria karies (Streptococcus mutans) boleh menembusi lapisan luar gigi susu ke saraf (pulpa) dalam tempoh yang jauh lebih singkat berbanding gigi kekal.

Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM)  turut menyokong bahawa kerosakan gigi susu tanpa rawatan bukan sahaja mencetuskan jangkitan gusi kronik dalam kalangan kanak-kanak sekolah rendah, malah menjadi punca utama kepada masalah gigi senget apabila mereka dewasa kelak. 

Kenapa Masalah Gigi Susu dan Gigi Kekal Boleh Berlaku?

Kerosakan gigi bukan disebabkan satu perkara sahaja. Risiko biasanya terbentuk daripada gabungan pemakanan, plak, pendedahan fluorida, rutin penjagaan dan keadaan individu.

1. Makanan & Minuman Manis Yang Kerap

Bakteria mulut menukar gula kepada asid yang melarutkan enamel. Kerana enamel gigi susu hanya separuh ketebalan gigi kekal, ia berlubang jauh lebih cepat dan boleh merosakkan benih gigi kekal di bawahnya.

2. Menyusu Botol atau Minum Manis Sebelum Tidur

Aliran air liur berkurang semasa tidur. Susu atau minuman manis yang bertakung semalaman mencetuskan karies awal kanak-kanak (Nursing Bottle Caries). Jika geraham susu rosak dan dicabut awal, ruang rahang akan menyempit.

3. Berus Gigi Tidak Konsisten

Disyorkan untuk memberus gigi dua kali sehari dengan ubat gigi berfluorida 1,000–1,500 ppm seawal gigi pertama keluar. Tanpa pengawasan, gigi geraham kekal pertama yang tumbuh di bahagian belakang pada usia 6 tahun kerap rosak kerana disangka gigi susu.

4. Tangguh Pemeriksaan Oral

Pemeriksaan gigi yang sering ditangguhkan boleh menjadikan penjagaan oral kurang konsisten.

5. Perkembangan Rahang & Masalah Gigi Bongsu

Gigi susu bertindak memegang ruang rahang untuk gigi kekal. Kehilangan gigi susu terlalu awal menyebabkan gigi kekal tumbuh senget. Apabila anak melangkah ke alam remaja (17–21 tahun), rahang yang sempit boleh menyebabkan set gigi kekal terakhir iaitu gigi bongsu terimpak (impacted) atau tumbuh senget.

Bacaan lanjut tentang Gigi Geraham

Penjagaan Gigi Susu dan Gigi Kekal

Penjagaan gigi susu dan gigi kekal memerlukan pendekatan yang berbeza mengikut tahap umur dan ketebalan struktur enamel gigi.

1. Penjagaan Gigi Susu (Umur 0 – 6 Tahun)

Gigi susu mempunyai lapisan enamel yang nipis, menjadikannya lebih mudah berlubang jika terkena asid dan gula peratusan tinggi.

  • Pembersihan Awal (Bayi 0–6 Bulan): Lap gusi bayi menggunakan kain pembersih lembut (gauze) basah selepas penyusuan untuk mengelakkan pengumpulan bakteria.
  • Gigi Pertama Tumbuh (6–24 Bulan): Berus gigi seawal gigi pertama keluar. Gunakan ubat gigi berfluorida saiz biji beras (smear/rice-sized).
  • Kanak-kanak 3–6 Tahun: Guna ubat gigi berfluorida saiz kacang (pea-sized). Pengawasan ibu bapa adalah wajib kerana anak belum mempunyai kebolehan motor halus untuk berus dengan bersih.
  • Elak Botol Susu Waktu Tidur: Jangan biarkan anak tertidur dengan botol susu (Nursing Bottle Caries) di dalam mulut. Asid dan gula susu yang bertakung semalaman adalah punca utama karies gigi depan.
  • Jumpa Doktor Gigi: Bawa anak berjumpa doktor gigi seawal usia 6 bulan atau ketika gigi pertama tumbuh

2. Penjagaan Gigi Kekal (Umur 6 Tahun & Ke Atas)

Gigi kekal mula tumbuh seawal umur 6 tahun (bermula dengan gigi geraham pertama di bahagian belakang). Gigi ini perlu bertahan sepanjang hayat.

  • Berus Secara Konsisten: Berus gigi sekurang-kurangnya dua kali sehari dengan menggunakan ubat gigi berfluorida 
  • Flos Gigi Harian: Gunakan flos pergigian (dental floss) sekurang-kurangnya sekali sehari setiap hari untuk membersihkan plak dan sisa makanan di celah gigi yang tidak boleh dicapai oleh berus gigi.
  • Pemeriksaan Berkala: Lakukan pemeriksaan gigi di klinik sekurang-kurangnya dua kali setahun

Pengalaman Kami Di Aesira Dental

Berdasarkan pemerhatian klinikal kami di Aesira Dental, ibu bapa yang membawa anak untuk pemeriksaan awal kerap mendapati anak mereka lebih tenang dan selesa, berbanding kanak-kanak yang baru pertama kali datang ketika mengalami sakit gigi yang teruk. 

Oleh itu, rutin menggosok gigi harian dengan bantuan ibu bapa kekal sebagai asas utama pencegahan, dan kami amat menggalakkan pemeriksaan pertama seawal usia 6 bulan sebaik sahaja gigi pertama mula kelihatan. 

Soalan Lazim  Tentang Gigi Susu & Gigi Kekal

1. Kenapa gigi susu anak belum tanggal walaupun sudah berumur 7 tahun?

Setiap anak mempunyai kadar perkembangan berbeza. Jika ruang rahang mencukupi, gigi mungkin tanggal sedikit lambat. Namun, buat pemeriksaan doktor gigi jika tiada sebarang gigi yang tanggal menjelang umur 8 hingga 9 tahun.

2. Adakah gigi susu berlubang wajib ditampal?

Ya. Kerosakan gigi susu yang dibiarkan boleh merosakkan benih gigi kekal di bawahnya, selain menyebabkan sakit gigi dan mengganggu selera makan anak.

3. Bilakah masa sesuai untuk pemeriksaan gigi pertama anak?

Seawal usia 6 bulan (apabila gigi pertama mula keluar) atau apabila anak mencapai usia 1 tahun. Ini membantu memantau kesihatan gusi dan perkembangan rahang dari awal.

4. Mengapa gigi kekal kelihatan lebih kuning berbanding gigi susu?

Ini perkara normal. Gigi kekal mempunyai lapisan dentin yang lebih tebal di bawah enamel, menjadikannya kelihatan kekuningan semulajadi berbanding gigi susu yang lebih putih.

5. Berapa lama proses pertukaran gigi susu ke gigi kekal?

Proses ini bermula sekitar umur 6 tahun dan berlanjutan secara berperingkat sehingga anak berumur 12 hingga 13 tahun apabila semua gigi kekal siap tumbuh.

Bila Masa Anda Perlu Jumpa Doktor Gigi?

Segera bawa anak anda berjumpa doktor gigi sekiranya mereka mengadu sakit gigi, mempunyai bintik kerosakan pada permukaan gigi, atau mengalami keguguran gigi susu terlalu awal sebelum waktunya. 

Pemeriksaan segera juga amat penting jika gigi kekal mula tumbuh senget, bertindih, atau keluar di belakang gigi susu yang belum goyah. Langkah pencegahan awal ini bukan sahaja membolehkan doktor merawat kerosakan sebelum menjejaskan benih gigi kekal di bawahnya, malah membantu mengekalkan ruang rahang yang betul. 

Hasilnya, anak anda dapat makan dan bertutur dengan selesa, di samping menikmati pertumbuhan gigi kekal yang rapi dan sihat sepanjang hayat.

Kesimpulan

Memahami beza gigi susu dan gigi kekal membantu ibu bapa membuat keputusan tepat pada masa yang tepat. Gigi susu memainkan peranan penting sebagai asas kepada susunan dan kesihatan gigi kekal anak pada masa hadapan.

Jika anda ibu bapa yang ingin memastikan perkembangan gigi anak berjalan lancar, buat temujanji pemeriksaan di Klinik Pergigian Aesira untuk mendapatkan pelan penjagaan yang disesuaikan dengan usia dan keperluan anak anda.

Rujukan

Penafian: Artikel ini adalah untuk tujuan informasi dan bukan alternatif prosedur sebenar. Sila buat diagnosis dari doktor gigi sebenar yang sah & berdaftar untuk masalah gigi & oral anda. 

Artikel ini telah disahkan secara klinikal dan ditulis oleh :

Dr. A’tikah binti U’zied.

Bachelor of Dental Surgery (BDS), Mansoura University, Egypt. Dr. A’tikah U’zied merupakan Pengasas & Doktor Gigi Utama di Klinik Pergigian Aesira. Beliau merupakan doktor gigi yang sah di bawah Malaysian Dental Council (MDC) dengan nombor (No. 13130)